Stilte

De oorlog is met pensioen, zeggen mensen, vooral journalisten. Precies 65 jaar geleden werd Nederland bevrijd uit de handen van de Duitse bezetters. Mei 1945. Toen was ik nog niet geboren, en mijn vader ook niet, op een jaar na. Landschappen en steden lagen in puin, er was blijdschap en paniek, zwart-wit beelden. Nu hebben we Mooi Nederland, cultuurhistorie en kleurrijke aangeharkte panorama's. Het is inderdaad lang geleden, de oorlog zit niet meer in mijn bloed. Toen ik op 4 mei in het centrum van Utrecht bij de herdenkingsdienst stond, betrapte ik mezelf erop dat ik met mijn gedachten niet bij de oorlogsslachtoffers zat, maar dat ik me verwonderde over de schoonheid van de stilte, middenin in de normaal zo hectische stad.

Op zich is stilte niet zo spectaculair. Ga naar een Gronings Waddeneiland en je komt fluisterend terug. Ik was eens op een eiland in het Titikakameer, op de grens van Peru en Bolivia, waar mensen al eeuwen lang fluisteren, zo stil. Stilte is vooral schaars. Maar het unieke aan deze stilte, hier op het Domplein, is dat het een product is van honderden aanwezige mensen, niet van miljoenen afwezige mensen. Met andere woorden, van een massa en niet van een leegte.

Net dingdongden kerkklokken iedereen nog bijeen, liepen mensen roezemoezend door de straten, klonken ringtones en sloeg de Dom acht uur. Nu is er niets dan stilte, afgetrapt door een korte tweetonige trompetschal.

De stad is even landschap. De wind, bij vlagen opvallend sterk, doet de volwassen bomen om ons heen wiegen. De verse lenteblaadjes van de platanen ritselen uitbundig mee. Een comfortabel plafond van geluid. Mensen kijken omhoog. Tussen de bladeren bungelen de vruchthoofdjes van de plataan, die gekke stekelballetjes. De lucht is avondblauw en een wolk schuift voorbij. Hoe hard zou die gaan? De kerk, de toren en de omringende gebouwen geven geen kik, alsof ze hun adem inhouden. Verderop klettert een blikje bier enkele meters met de wind mee. Dat mag. Net als een huilende baby. Het idee dat het niet alleen hier, maar overal in Nederland zo stil is, maakt me warm. Je bent even onderdeel van iets groots. Wij op een ronddraaiende aardkloot. Dit moeten Simon en Garfunkel bedoeld hebben met de sound of silence.

Twee minuten zijn kort. Te kort om gesneuvelde soldaten te herdenken, te kort om een plek aandachtig en op waarde te observeren. Voor beide moet je een dag uittrekken, op zijn minst. De trompet beëindigt de stilte met enkele heldere, soms schelle, tonen. Het Wilhelmus met de warmere bastonen volgt en mensen zingen aarzelend de eerste zin mee. Dat is altijd, pas vanaf 'den vaderland getrouwe' doet iedereen mee. Zo ook ik, maar eigenlijk weet ik niet wat ik zing. Als ik omhoog kijk, zie ik het bladerdak nog steeds heen en weer wiegen. Zonder geluid nu en uit de maat van de muziek. Even later lopen mensen weer kriskras door elkaar heen. Fietssloten klikken open. Het plein loopt leeg, de stilte verdwijnt, de rumoer keert terug.

Marc Nolden

 
---
Deze column is onderdeel van een reeks. Het zijn beschouwingen over ruimtelijke kwaliteit en verschijnen maandelijks op de website van de provincie Gelderland: Gelders Bouwmeesterschap.>>